Vive la France

Gode vinar og Europas største canyon

Den aller siste turen for B3 var ein tur med stor T. Frankrike var landet, Provence var område og Correns var plassen. Her skulle vi klatre og oppleve det beste av den sydfransk kulturen og naturen kunne tilby. God vin og fantastisk kalkstein skulle være to av hovud ingrediensane for turen. I tillegg til klatring i eit lokalt klatrefelt var det ein dagstur til Europas størst canyon, Gorges du Verdon (Gordonkløfta). Ho er ca 20 km lang og over 300 meter djup. Gjennom canyonen renn den turkise farga elva Verdon. Geologien i dalen er heilt spesiell på grunn av kalksteinen formasjonane som har blitt vaska ut av elva.

Foto: Jonas Lillebø

Kalksteinen i Provence stammer fra mange millionar år sidan då landet var havbotnen, her vart det lagt igjen store mengder av setningar av kalk frå marine dyr og planter, dette vart etter kvart fortseina og når landet vart heva sprakk fjellet opp og elver og isbrear kunne vaske ut djupe forsenkningar i den mjuke steinmassane (Spjeldnæs, 2012 og Wikipedia, 2013). 

Ved å ta med studentgrupper inn i eit slike klasserom skapar du som lærar eit god læringsrom for studentane dine. Her kan dei gå å studere korleis elva har vaska ut dallen og kvifor dalen har blitt som han har blitt.    

Under oppholdet besøte vi også ein lokal vingard der vi fikk ei inføring i korleis dei produserar vinen sin. Hovud tema under besøket var å få smake på dei ulike vinane, vi fikk forklart korleis ein burde smake.

1. Luft vinen godt i glasset, for å fjerne garvestoffene.
2. Lukt godt på vinen, vis vinen lokter godt vil ein mest sansylig like smaken også
3. Smak på vinen, vask munnen med vinen og så svelge eller spytt ut 

Foto: Jonas Lillebø

Foto: Jonas Lillebø

Kjeldeliste

Spjeldnæs, Nils. (2012, 24. februar). Kalkstein. I Store norske leksikon. Hentet 10. november

2014 fra https://snl.no/kalkstein.

Wikipedia (2013 5.oktober). Gorges du Verdon.  Henta den 10 november 2014 frå http://nn.wikipedia.org/wiki/Gorges_du_Verdon 

Det rolige livet i skogen

Etter iherdig planleging frå meg (Jonas) og min kompanjong Siren, var det igjen klart for årets vegledar tur. Turfølgjet bestod av totalt 6 studentar, to frå kvart kull. Her var stor variasjon på kva erfaringsbakgrunn ein hadde, nokon hadde kryssa Grønlandsisen, hadde andre ikkje brukt soveposen sin aktivt ute sidan ungdomsskulen. Dermed var det opp til oss som vegledarar å legge opp til ein tur der all kunne få ein god oppleving i naturen. Dermed vart fokuset vårt på denne turen tradisjonelt firluftliv med bål og leirliv. I løp av turen fikk dei blant anna erfare å lage enkel og god mat på bål, som innbakt pizza og lammelår i kokegrop. 

Mat+bål=great suksess Foto Jonas Lillebø 

Turen gjekk til Fimreite åsen, heilt yters i Sogndalsfjorden. Dette er ein veldig historisk plass for det var i fjorden utanfor Fimreite at ein av Noregs største sjøslag har blitt utkjempa. Dette var slaget mellom Kong Sverre og Kong Magnus i 1184, der Kong Sverre gjekk sigranes ut kunn takke være sin taktikk under slaget, Kong Magnus og ca 2000 mann falt under slaget (Ulvund, 1999). 

 

Bålkos i skogen Foto: Jonas Lillebø

Eit av læringsmåla våre for denne turen var å kunne vise at friluftsliv handla om meir enn å gå langt og gjere ekstreme ting. Vi ville vise dei at det går fint å ha ein tre dagars tur der vi nesten kunn fyrar bål og ete masse mat. For å få litt meir fysisk aktivitet i løp av turen hadde vi på torsdag ei dessert orientering. Der vi på førehand hadde lagt ut tre postar i terrenget med ingrediensane til desserten vi skulle ha seinare den kvelden. Her var det B2 studentane som fikk ansvaret for økta, den einaste hjelpa dei fikk frå oss vegledar var kartkoordinatane til dei ulike postane. Oppgåva vi gav til B2 Studentane var å prøve å vegleie B1 studentane i orienteringa. På denne måten fikk begge studentgruppene nye erfaringar i løp av turen, B1 lærte betre å orientere og får betre kartforståing, mens B2 fikk meir erfaring i å drive med vegleiing i friluftslivsamanheng. 

Rolig leirliv Foto: Jonas Lillebø

Vetle Færøy, eit kulturhistorisk paradis

Igjen var det tur for B3 friluftsliv, denne gongen gjekk turen til ein plass yst i Sognefjorden, nærmare bestemt Solund og Litle Færøy. Solund kommune har ca 900 innbyggarar og har dermed fleire øyer i kommunen enn innbyggarar. 

På Litle Færøy er det ein gamla husmannsplass som eldsjela Roar Moe har slått seg ned og starta opp ein leirskule og eit senter for kystfriluftsliv i området. Han har restaurert  ein rekke bygg på øya i gamle teknikken grindverk. Dette er ein ca 3500-4000 år gammal byggeskikk. Denne teknikken er gjort nesten utan bruk av spiker, reisverket er består av grovt tømmer som er føydd i hop med trepluggar (Ryvarden & Lauritzen, 2006) (Herfindal, 2004).   

Tegning av skjelett til eit grindbygg Foto: Helge Schjelderup

I nausta har Roar ei imponerande samlinga av gamle bruks båtar, heilt frå er den vetle færingen til den store Jekta, dette var ein  båt som hadde blidt brukt til å frakte varer til og frå Bergen – Solund. Dei båtane som vi fikk bryne oss på var ein færingen (to årepar) og ein seksring (tre årepar). Dette var typiske kvardagsbåtar som blei brukt til fiske og generell transport i nærområde.

Det å ro gamle båtar kan vere interessant og spennande, vi fikk en grei innføring i forskjellen på  styrbord og babord, generell ro teknikk,  dei ulike oppgåvene til roarane, og kommandoar som styrmannen.

Dei ulike kommandoane var

·         Ro – ro vanlig

·         Strek – bremse med åra

·         Bake – ro baklengs

Roaren bakerst på babord side var taktholdar. 

Vi ror ein fjæring Foto: Jonas Lillebø

Det å ro ein båt kan vere ein god samarbeidsøving for eksempel elevar i skulen, her må dei samarbeide for at båten skal gå dit dei vil, det kan og vere lurt å rullere på plassane i båten slik at alle får prøvd å vere styrmann og taktholdar. 

Kildeliste

Herfindal K. (2004) Grindbygging: innføring i ein byggeteknikk. Norges Husflidlag 

Ryvarden L, Lauritzen P.R, Poulsson S. (2006) Kyst Norge, Gylendal, Oslo 

Helge Schjelderup (bilde) henta fra http://www.byggogbevar.no/pusse-opp-gammelt-hus/tre/artikler-trehus/grindbygg-%E2%80%93-byggeteknikk.aspx den 1.12.2014

Bratte gleder på kampesteinar

Etter ein heidundranes veke på klatrefeltet Kvam i nærleiken av Sogndal med masse klatring, vende
B3 studentane nasen inn mot det avsidesligaenes buldre paradiset Veitastrond. Her skulle dei bli
betre kjend med stein og mose og dei skulle prøve å trosse tyngdekraftas ved hjelp av friksjon,
teknikk og rå muskel kraft.

Gjermund på veg inn i eit buldreparadis Foto: Jonas Lillebø

Buldring kjem frå det engelske ordet «boulder» og betyr på norsk : kampestein / steinblokk. Altså
klatring på store steinar.
Buldring har nesten eksistert like lenge som tindesporten. I brygginga vart det mest brukt som ein
form for trening til dei store tinde ekspedisjonane. Til og med tindesportens far i Norge, William Cecil Slingsby dreiv på med buldring heime i Yorkshire England som trening før summarane i Norge (Grimeland,
2009).


Bulding med Barn og unge

I dag har sporten blitt meir reindyrka og blidt ein sjølv stendig aktivitet innan klatre sporten. Og er

Sveinung buldrer mens Gjermund spotter Foto: Jonas Lillebø

en aktivitet som er lett å ta med for eksempel ein skule klasse på og klare å skape høg aktivitet. Det
ein treng når ein skal drive buldring treng ein relativt lite utstyr, ein treng er buldrematter, eit par
stålbørster og klatresko til elevane. Buldring inneber relativ liten fare ettersom aktiviteten skjer på
kampesteinar eller på mindre bergveggar der fallhøgda aldri vil være veldig stor. I tillegg trengs det
berre litt sikkerheits opplæring slik at elevane kan sikre kvarandre. Sikringsteknikken som blir mest

Foto: Jonas Lillebø

brukt i buldring kallas «spotting», det betyr det er ein person som står bak klatraren og er klar til å ta
i mot viss han skulle falle. Spottaren skal i fange klatraren i lufta menn heller styre personen trykt ned
på buldrematta (Grimeland, 2009).

Vi som lærar/ledar for aktiviteten kan i steden for å kvalitetssikre at elevane sikrar kvarandre på
normal klippe klatring, kan ein på buldring bruke energien på å instruere og motivere elevane til å
teste sine eigne ferdigheitar.

Kjeldeliste
Grimeland, Geir. (2009) Bratte gleder - klatring med barn og ungdom. Akilles, Oslo

Snøbakketeknikk er greit å ha på bratt føre

Bratt lende med god snø. Foto Bjørnulf Håkenrud 

Det var i sluten av april at B2 friluftsliv skulle på tur til Hurrungane i Jotunheimen. Det var meldt knall sol heile veka og det var duka for ein fin minitoppturcamp. Turen strata på Turtagrø og vidare inn ca 3 km til leiren i starten av Ringsdalen. Dette er eit bra utgangspunkt for fine toppturar i området. Nokre av læringsmåla for denne turen var å lære

korleis takle og unngå ei eventuell utglidning med eller utan steggjern og isøks.

Gå teknikk i bratte lende

DNT-fjellsport,(1999) s.59

Når ein går i bratte lende som er snødekt med isøks og steggjern er det viktig at kvart steg skal være solid slik at ein unngår å miste ballansen. Vi vill ha mest mulig piggar i kontakt med snøen slik at ein har godt feste. Ein kan enten gå rett opp ein bakke eller så kan ein traversere, dette er avhengig av om snøen er mjuk og at det ikkje re altfor bratt. På hardt føre kan det være tryggast å gå rett opp. Isøksa er eit viktig reiskap for å unngå utgliding, når ein går er det viktig at ein kjører økse skaftet heilt nedi snøen, slik at ved viss skoen glipp vil ein kunne hovud seg igjen i øksa (DNT-fjellsport, 1999) 

Utglidning, bremse teknikk

DNT-fjellsport,(1999) s.55

Når uhellet først er ute og du har begynt å gli handlar det om å kunne stoppe fortast mogleg, for ein vill oppnå stor fart i løp av veldig kort tid, så ein bør handle raskt. Bremse teknikk med og utan isøks går ut på dei same prinsippa, det handlar om å få tyngda over få kontakt punkt. Når dei ein begynnar å gli utan isøks og stegjern skal ein komme seg over på magen og reise seg på tærne og albogane. Kroppen skal vær stiv.

Når ein har med seg isøks skal ein legge øksa i bremse stilling før ein snur seg på magen. Øksa skal plasseras diagonalt over kroppen der ein har den eine handa på toppen av øksa og andre handa i enden av øksa. Øksebladet skal plasseras under skuldra for å kunne få mest mogleg vekt over bladet. Viss ein har stegjern på seg skal ein ikkje bremse med dei, for det er lett at dei kan hekte seg i hardare parti i snøen og kaste deg i rundt, dette kan ende med eit brud i foten. Du skal heller bruke knea under oppbremsinga (DNT-fjellsport 1999) 

Innlæring av bremse teknikk

Bremse teknikken er ein teknikk ein brukar i bratt lende og bør derfor øvas på i bratt lende der konsekvensen for i utglidninga ikkje vill være spesielt store. Det kan være lurt å finne eit heng som er har ein konkav formasjon i botnen slik at ei vill stoppe av seg sjølv viss ein ikkje skulle få til bremse teknikken. Når ein undervisar i bremseteknikk kan vi som lærarar vise fyrst for så å la elevane få prøve å feile mens du gjev dei rettleiing om ting som eventuelt burde forbetras med teknikken.

Kjeldeliste

DNT-fjellsport, (1999), Breboka, Den Norske Turistforening, Oslo   

Jotunheimen på tvers, med superlett mat

Tung pulk i oppoverbakke. Foto: Asbjørn Forland

Det var klart for at eigenferd på B2 friluftsliv og dei tre studentane Asbjørn, Tom Arne og underteiknande (Jonas) skulle legge ut på ein lang ferd gjennom Jotunheimen, nærmare bestemt får Spiterstulen til Tyin. Sidan turen skulle gå over fleire dagar (6 dagar) og turen var lang (6-7 mil) var det viktig for oss å gjere pulkane våre så lette som mogleg. Noko av det tyngste vi tek med oss er mat, men går det ann å spare vekt utan at det går utover matmengda? Svaret er JA. Kjøtt og grønsaker inneheld masse vatten, og ved å kvitte seg med dette vatnet sparar vi mykje vekt, på grønsaker kan vi reduser vekta med ca 90%, på kjøtt kan vi saper ca 50% avhenging av menga fett i kjøttet. Til mindre fett i kjøttet, til meir vekt klarar vi å fjerne. Tørking av mat er ein gamal måte som konserverar maten og gjer at han held lenge utan at han blir harsk eller fordervar.

Maten kan tørkast på forskelig måtar, grønsaker kan skjeras opp i tynne skiver og tres inn på ei snor som hengas opp på ein varm og luftig plass. Denne metoden tar lang tid men det er mogleg å gjer det heime på kjøkenet ved å bruke steikeomnen, har du varmluft fungerar det best, men det fungerar også med over- undervarme. Ved tørking av kjøtt steikas kjøttet først før det leggast på ei steikeplate og settas inn i omnen på 50°C med omnsdøra gløtt. Tørketida varierar om kor store bitar som er i omnen, støre bitar, lengre tid. Når den tørka maten skal lagas er det viktig å hugse på at maten bør leggas i vatten ei stund slik at den får anledning til å ta til seg den ny veske, vist ikkje får maten ein tørr konsistens  (Horgen 2010).

Viss du ikkje har tilgang på steikeomn kan du lage di eigen tørkemaskin. Eg har laga ei ved hjelp av ei pappkasse, ei steike rist og ein skotørkar (Sjå bilete).  Denne fungerte yppelig og tok ca 8-12 timar for å tørke eit brett.

Heimelaga tørkemaskin. Foto: Jonas Lillebø

Rista ligg midt i kassa. Foto: Jonas Lillebø

Kjeldeliste

Horgen, A. (2010). Friluftslivsveiledning vintertid. Høyskoleforlaget, Kristiansand. 

Grav meg fram i tide

Endelig hadde det komt litt meir snø i Sogndals området og det var klart for B2 mini topptur camp, turen gjekk til Vigdalen i Jostedalen. Det var ein liten innmarsj på 3-4 km. Undervisnings fokuset på denne turen var å gjere gode vurderingar i forhold til vegval i fjellet og kamerat redding i skred. Når ein person blir tatt i skred har ein fryktelig dårlig tid, viss vi har eit offer som er totalt begravd i skredmassane har ein ca 15 min før sjansen for å finne personen i live byrjar å falle drastiske (sjå graf). Dette er fordi at ein fort går tom for luft, i følgje Temper (2008) kan det bli danna ei ismaske rundt offerets ansikt som gjer at det fort blir tomt for luft.

Når vi har så dårlig tid er det viktig at vi tar i bruk alle hjelpe midel som kan redusere leite- og utgravingstida. Ein sendar mottakar er eit godt hjelpe midel for å finne kompisane sine. Men det hjelp ikkje å kunne å bruke S/M, men ein skal og grave ut personen, dette er kanskje det som tek lengst tid i under ei kameratredding. I følgje Temper (2008) fins det to metodar for å grave ut ein person på, ein rett og ein feil metode.

Feil metode

Det mange gjer feil når dei skal grave ut ein person er at dei begynner å grave rett ned langs søke stanga. Det er fleire grunnar til at du ikkje skal gjer dette.

1.      Vis den skredtatte har ei lita luftlomme kan du ved å stå å grave rett over kan du øydelegge den vesle luftlomma som han hadde.

2.      Ved å grave nedover langs søkestanga må du kaste snøen oppover og ut av holet, dette er fysisk krevande over lenger tid. Du vil og risikere å måtte flytte snøen fleire gonger.

3.      Det vill være vanskelig å få den skredtatte ut av holet, viss det er veldig lite, vi må derfor grave eit unødvendig stort hol.

(Temper, 2008)

Rett metode

Temper, 2008, s.262

Når ein skal grave ut ein person er det skal det skje på mest effektiv metode. Det er lettare å flytte snøen horisontalt enn vertikalt, derfor begynner vi å grave nedanfor skredofferet. I bratt lende vil vi begynne 1xfunndybde, i flatt lende bør ein begynne 2xfunndybde. Altså viss ein person er funne på 1,5m bør ein starte ca 1,5m nedanfor søkestanga, i flatt lende burde ein ca 3m nedanfor søkestanga. Sølve utgravinga skjer i V-formasjon (sjå bilde 262), det blir bytta på å være fremste mann, når man er sliten seier ein bytte og så rullerar man. Ved å gjere den typen utgraving skapar man også ein god arbeidsplass for når personen skal takast ut av skredet, vi kan rulle ut eit ligge underlag og gjer klar ein vindsekk/sovepose som vi kan legga vedkomande i slik vi får minst mogleg nedkjøling (Temper 2008)

Undervising i graveteknikk

Den beste undervisninga skjer i den rette konteksten, altså i snøen. Og viss vi har tilgang til ein gamalt skred så er det enda betre, for då vill det likne mest på ein reell situasjon, skredsnø er veldig hard og kan være vaskelig å grave i. Men dette er ikkje nødvendig, det viktigaste er ein bakke som er litt helning på, sidan det er der skreda går. Undervisninga kan leggas opp på ein litt induktiv måte. Eg stikker ein søke stang oppe i ein bakke og gir dei oppgåva å grave til botn av stanga, utan nokon instruks i korleis dei bør grave. Det som ofte skjer at dei byrgjar å grave men feil metode. dei vill fort oppdage at dette går sakte og er vanskelig å grave. Etter dei er ferdig kan vi diskutere korleis det dette gjekk bra eller dårlig, for så å foreslå den rette teknikken og la dei prøve på nytt. Etter på tar vi ein ny runde og diskuterar om det gjekk bra eller dårlig. Forhåpentlig gjekk denne gongen betre og elevane har forstått kvifor ein skal grave på denne måten.   

Kjeldeliste

Temper, B. (2008) Staying alive in avalanche terrain. The mountaineers books, Seattle