Snøbakketeknikk er greit å ha på bratt føre

Bratt lende med god snø. Foto Bjørnulf Håkenrud 

Det var i sluten av april at B2 friluftsliv skulle på tur til Hurrungane i Jotunheimen. Det var meldt knall sol heile veka og det var duka for ein fin minitoppturcamp. Turen strata på Turtagrø og vidare inn ca 3 km til leiren i starten av Ringsdalen. Dette er eit bra utgangspunkt for fine toppturar i området. Nokre av læringsmåla for denne turen var å lære

korleis takle og unngå ei eventuell utglidning med eller utan steggjern og isøks.

Gå teknikk i bratte lende

DNT-fjellsport,(1999) s.59

Når ein går i bratte lende som er snødekt med isøks og steggjern er det viktig at kvart steg skal være solid slik at ein unngår å miste ballansen. Vi vill ha mest mulig piggar i kontakt med snøen slik at ein har godt feste. Ein kan enten gå rett opp ein bakke eller så kan ein traversere, dette er avhengig av om snøen er mjuk og at det ikkje re altfor bratt. På hardt føre kan det være tryggast å gå rett opp. Isøksa er eit viktig reiskap for å unngå utgliding, når ein går er det viktig at ein kjører økse skaftet heilt nedi snøen, slik at ved viss skoen glipp vil ein kunne hovud seg igjen i øksa (DNT-fjellsport, 1999) 

Utglidning, bremse teknikk

DNT-fjellsport,(1999) s.55

Når uhellet først er ute og du har begynt å gli handlar det om å kunne stoppe fortast mogleg, for ein vill oppnå stor fart i løp av veldig kort tid, så ein bør handle raskt. Bremse teknikk med og utan isøks går ut på dei same prinsippa, det handlar om å få tyngda over få kontakt punkt. Når dei ein begynnar å gli utan isøks og stegjern skal ein komme seg over på magen og reise seg på tærne og albogane. Kroppen skal vær stiv.

Når ein har med seg isøks skal ein legge øksa i bremse stilling før ein snur seg på magen. Øksa skal plasseras diagonalt over kroppen der ein har den eine handa på toppen av øksa og andre handa i enden av øksa. Øksebladet skal plasseras under skuldra for å kunne få mest mogleg vekt over bladet. Viss ein har stegjern på seg skal ein ikkje bremse med dei, for det er lett at dei kan hekte seg i hardare parti i snøen og kaste deg i rundt, dette kan ende med eit brud i foten. Du skal heller bruke knea under oppbremsinga (DNT-fjellsport 1999) 

Innlæring av bremse teknikk

Bremse teknikken er ein teknikk ein brukar i bratt lende og bør derfor øvas på i bratt lende der konsekvensen for i utglidninga ikkje vill være spesielt store. Det kan være lurt å finne eit heng som er har ein konkav formasjon i botnen slik at ei vill stoppe av seg sjølv viss ein ikkje skulle få til bremse teknikken. Når ein undervisar i bremseteknikk kan vi som lærarar vise fyrst for så å la elevane få prøve å feile mens du gjev dei rettleiing om ting som eventuelt burde forbetras med teknikken.

Kjeldeliste

DNT-fjellsport, (1999), Breboka, Den Norske Turistforening, Oslo   

Jotunheimen på tvers, med superlett mat

Tung pulk i oppoverbakke. Foto: Asbjørn Forland

Det var klart for at eigenferd på B2 friluftsliv og dei tre studentane Asbjørn, Tom Arne og underteiknande (Jonas) skulle legge ut på ein lang ferd gjennom Jotunheimen, nærmare bestemt får Spiterstulen til Tyin. Sidan turen skulle gå over fleire dagar (6 dagar) og turen var lang (6-7 mil) var det viktig for oss å gjere pulkane våre så lette som mogleg. Noko av det tyngste vi tek med oss er mat, men går det ann å spare vekt utan at det går utover matmengda? Svaret er JA. Kjøtt og grønsaker inneheld masse vatten, og ved å kvitte seg med dette vatnet sparar vi mykje vekt, på grønsaker kan vi reduser vekta med ca 90%, på kjøtt kan vi saper ca 50% avhenging av menga fett i kjøttet. Til mindre fett i kjøttet, til meir vekt klarar vi å fjerne. Tørking av mat er ein gamal måte som konserverar maten og gjer at han held lenge utan at han blir harsk eller fordervar.

Maten kan tørkast på forskelig måtar, grønsaker kan skjeras opp i tynne skiver og tres inn på ei snor som hengas opp på ein varm og luftig plass. Denne metoden tar lang tid men det er mogleg å gjer det heime på kjøkenet ved å bruke steikeomnen, har du varmluft fungerar det best, men det fungerar også med over- undervarme. Ved tørking av kjøtt steikas kjøttet først før det leggast på ei steikeplate og settas inn i omnen på 50°C med omnsdøra gløtt. Tørketida varierar om kor store bitar som er i omnen, støre bitar, lengre tid. Når den tørka maten skal lagas er det viktig å hugse på at maten bør leggas i vatten ei stund slik at den får anledning til å ta til seg den ny veske, vist ikkje får maten ein tørr konsistens  (Horgen 2010).

Viss du ikkje har tilgang på steikeomn kan du lage di eigen tørkemaskin. Eg har laga ei ved hjelp av ei pappkasse, ei steike rist og ein skotørkar (Sjå bilete).  Denne fungerte yppelig og tok ca 8-12 timar for å tørke eit brett.

Heimelaga tørkemaskin. Foto: Jonas Lillebø

Rista ligg midt i kassa. Foto: Jonas Lillebø

Kjeldeliste

Horgen, A. (2010). Friluftslivsveiledning vintertid. Høyskoleforlaget, Kristiansand. 

Grav meg fram i tide

Endelig hadde det komt litt meir snø i Sogndals området og det var klart for B2 mini topptur camp, turen gjekk til Vigdalen i Jostedalen. Det var ein liten innmarsj på 3-4 km. Undervisnings fokuset på denne turen var å gjere gode vurderingar i forhold til vegval i fjellet og kamerat redding i skred. Når ein person blir tatt i skred har ein fryktelig dårlig tid, viss vi har eit offer som er totalt begravd i skredmassane har ein ca 15 min før sjansen for å finne personen i live byrjar å falle drastiske (sjå graf). Dette er fordi at ein fort går tom for luft, i følgje Temper (2008) kan det bli danna ei ismaske rundt offerets ansikt som gjer at det fort blir tomt for luft.

Når vi har så dårlig tid er det viktig at vi tar i bruk alle hjelpe midel som kan redusere leite- og utgravingstida. Ein sendar mottakar er eit godt hjelpe midel for å finne kompisane sine. Men det hjelp ikkje å kunne å bruke S/M, men ein skal og grave ut personen, dette er kanskje det som tek lengst tid i under ei kameratredding. I følgje Temper (2008) fins det to metodar for å grave ut ein person på, ein rett og ein feil metode.

Feil metode

Det mange gjer feil når dei skal grave ut ein person er at dei begynner å grave rett ned langs søke stanga. Det er fleire grunnar til at du ikkje skal gjer dette.

1.      Vis den skredtatte har ei lita luftlomme kan du ved å stå å grave rett over kan du øydelegge den vesle luftlomma som han hadde.

2.      Ved å grave nedover langs søkestanga må du kaste snøen oppover og ut av holet, dette er fysisk krevande over lenger tid. Du vil og risikere å måtte flytte snøen fleire gonger.

3.      Det vill være vanskelig å få den skredtatte ut av holet, viss det er veldig lite, vi må derfor grave eit unødvendig stort hol.

(Temper, 2008)

Rett metode

Temper, 2008, s.262

Når ein skal grave ut ein person er det skal det skje på mest effektiv metode. Det er lettare å flytte snøen horisontalt enn vertikalt, derfor begynner vi å grave nedanfor skredofferet. I bratt lende vil vi begynne 1xfunndybde, i flatt lende bør ein begynne 2xfunndybde. Altså viss ein person er funne på 1,5m bør ein starte ca 1,5m nedanfor søkestanga, i flatt lende burde ein ca 3m nedanfor søkestanga. Sølve utgravinga skjer i V-formasjon (sjå bilde 262), det blir bytta på å være fremste mann, når man er sliten seier ein bytte og så rullerar man. Ved å gjere den typen utgraving skapar man også ein god arbeidsplass for når personen skal takast ut av skredet, vi kan rulle ut eit ligge underlag og gjer klar ein vindsekk/sovepose som vi kan legga vedkomande i slik vi får minst mogleg nedkjøling (Temper 2008)

Undervising i graveteknikk

Den beste undervisninga skjer i den rette konteksten, altså i snøen. Og viss vi har tilgang til ein gamalt skred så er det enda betre, for då vill det likne mest på ein reell situasjon, skredsnø er veldig hard og kan være vaskelig å grave i. Men dette er ikkje nødvendig, det viktigaste er ein bakke som er litt helning på, sidan det er der skreda går. Undervisninga kan leggas opp på ein litt induktiv måte. Eg stikker ein søke stang oppe i ein bakke og gir dei oppgåva å grave til botn av stanga, utan nokon instruks i korleis dei bør grave. Det som ofte skjer at dei byrgjar å grave men feil metode. dei vill fort oppdage at dette går sakte og er vanskelig å grave. Etter dei er ferdig kan vi diskutere korleis det dette gjekk bra eller dårlig, for så å foreslå den rette teknikken og la dei prøve på nytt. Etter på tar vi ein ny runde og diskuterar om det gjekk bra eller dårlig. Forhåpentlig gjekk denne gongen betre og elevane har forstått kvifor ein skal grave på denne måten.   

Kjeldeliste

Temper, B. (2008) Staying alive in avalanche terrain. The mountaineers books, Seattle     

Over fjellet med godt mot men utan sikt

Litt dårlig sikt, Foto : Jonas Lillebø

Det var igjen tur for B2, og denne gongen skulle dei få bryne seg noko av det verste det norske høgfjellet kan tilby på vinterstid, nemlig snø og vind. Turen strata med at vi vart satt av på Breistøelen nokre mil før Hemsedal. Været var ikkje med oss og vi steig ut av bussen i strek vind og snø, vi kunne til tider sjå langt, men som regel varierte det mellom 10-50 meter. Det er i slike situasjonar at det å kunne orientere seg god kjem inn. Men korleis kan vi orientere oss utan å sjå noko. Det fins fleire metodar for å orientere i uoversiktlig terreng.

Litt sikt Foto: Jonas Lillebø

1. Finn ut kor du er og kor du skal, ditt neste punkt bør være noko som er lett å fange oppdage sjølv i dårlig sikt, for eksempel eit vatn eller ein stor varde. No finn du kursen din ved å bruke kart og kompass
2. I god sikt kan det være lett å holde kursen, då er det berre å sikte med kompasset og gå mot eit tydlig punkt i terrenget for eksempel ein stein eller eit tre. Viss dette ikkje er mogleg bør lage siktelinjer ved hjelp av to andre personar, dei tre fremste personane går med ca 5 meter mellom rom, får då kan number tre bruke dei to andre som sikte linje, på denne måten er det lett for nummer tre å sjå om vi plutselig begynner skeine ut av kurs.
3. For å ha kontroll på kor langt ein har godt kan det være lurt å berekne kor fort ein går, for ei stor gruppe beveger ein seg mellom 3-4 km/t i god sikt, men ein kan gå saktare i dårlig sikt. Så viss vi bestemmer oss for at vi skal gå ein time på ein kurs veit ein at ein har bevegd seg ca 3-4 km på kartet.

(Horgen 2010)

Gjennom heile turen hadde vi det som lærarane likar å kalle godt læringsvær, dårlig sikt og treigt føre. Dette førte til vi ikkje klarte dei planlagde dags etappane.

Undervisning i dårlig sikt

Når ein skal undervise om korleis ein skal orienter i dårlig sikt er det ikkje alltid værgudane velsignar oss med dårlig sikt. Den aller beste læringa skjer jo i dårlig vær, men viss eit av læringsmåla er å takle dårlig sikt kan vi som lærarar legge inn nokre didaktiske grep. For eksempel kan vi han blind for augo til den fremste personen, dette gjer at det blir vanskelig for han å holde ein stø kurs og dei bak han stadig rette han inn for å holde kursen. Det er også viktig at vi som lærarar tar visse forhandsregla når vi orienterar, for eksempel at vi har med GPS viss det skulle bli nødvendig.  

Kjeldeliste

Horgen, A. (2010). Friluftslivsveiledning vintertid. Høyskoleforlaget, Kristiansand.  

Prøvetur der det meste gjekk feil

Det var januar og B2 friluftsliv skulle på sin fyrste telttur på vinterstid. Turen var ikkje spesielt lang, ca 4 km inn til leir, vi gjekk frå parkering ved flyplassen og opp til Lindsete. I tillegg til testing av telt og utstyr var det og sett eit ekstra fokus på fyrstehjelp. På fredag vart vi utfordra med ulike casear som skjedde underveges. I ein case skulle vi spele ei DNT-gruppe som var på tur, under denne turen skulle ein av oss få føling på grunn av diabetes, og det var vår oppgåve behandle denne pasienten.

Kva er Diabetes

Vi har to typar diabetes, typpe 1 og type 2. Type 1 er at kroppen har slutta å produsere insulin som er vesentlig for korppens sukker opptak og må dermed få tilført insulin manuelt. Type 2 er at kroppen tar dårligare opp insulinen, dette kan behandlas med medisin og kosthald.

Når ein diabetikar får føling kan det være på grunn høgt eller lavt blodsukker.

Behandling 

For oss fyrstehjelparar kan det være vanskelig å sjå forskjellen på høgt og lavt blodsukker. Mistenker vi føling hoss ein pasient er det viktig lurt for oss å spørje pasienten om han har diabetes og om han har med seg medisin, viss det er tilfelle ber vi pasienten sjølv ta medisinen eller forklare oss korleis ein skal gje medisin, uerfaren fyrstehjelpar skal være forsiktig med å gi medisin, for vi kan risikere å gjer vondt verre, men det vi kan gjere er å gi personen mat og drikke med druesukker, som for eksempel banan og mjølk for å stimulere blodsukkeret. Viss det skal vise seg at pasienten ikkje blir betre, så har du ikkje gjort vondt være. Vår oppgåve er å ta vare på pasienten, holde han i ro og gi omsorg (Nesheim 2013).

Men tilbake til vår case, personen som fikk føling i vår gruppe var raskt veldig dårlig, vi bestemte oss for å stoppe å slå opp eit telt og få pasienten inn i nokre sove posar for å drive varmekonservering og prøve å få næring inn i pasienten. Samtidig som dette skjedde kontakta vi 113 og forhørte oss om det var mogleg å få frakta ut pasienten.  Etter dette var gjort var casen over.

Eksempel på varmekonservering. Foto: Jonas Lillebø

Korleis undervise i fyrstehjelp

For å kunne utøve fyrstehjelp er lurt å ha litt teoretisk kunnskap, for så å kunne bruke denne kunnskapen i praksis, for då vill han sitte mykje betre. Det å lage sannsynlige casar der elevane får utfordra seg er difor viktig for då kan kunnskkapen sette seg betre, learning by doing. Dette er spesielt viktig i friluftsliv samanheng, for her må ein ofte være improvisere med det utstyret man har, slik at man er forberet på ting som kan hende, som for eksempel at ein diabetikar får føling eller eit brote bein. Hjelpa er ikkje alltid ein telefon unna, av og til kan det ta timar før hjelpa kjøm. Då er det viktig at vi gjer det mest mogleg behegelig for pasienten.

Kjeldeliste

Nesheim, K. (2013) Diabetes mellitus, Henta 14.Mai 2014 http://home.online.no/~kneshei/diabetes.htm